Με την υπ’ αρ. 1089/2026 απόφαση της Ελάσσονος Ολομέλειας του ΕλΣυν απορρίφθηκαν οι προσφυγές ανάκλησης της νυν προσφεύγουσας εταιρείας και του ήδη παρεμβαίνοντος Δήμου κατά Πράξης της Επιτρόπου του ΕλΣυν, με την οποία είχε κριθεί ότι παρεμποδίζεται η υπογραφή του σχεδίου της 3ης τροποποίησης της σύμβασης, με αντικείμενο την προμήθεια δύο ηλεκτροκίνητων λεωφορείων. Σύμφωνα με το σκεπτικό, αν και καταρχήν απαγορεύεται η ουσιώδης τροποποίηση των όρων σύμβασης αν δεν συντρέχει λόγος ανωτέρας βίας ή ιδιαιτέρως σοβαρός λόγος, εντούτοις, εν προκειμένω και εν όψει της αρχής της αναλογικότητας, επιτρέπεται η παράταση του συμβατικού χρόνου εκτέλεσης των υποχρεώσεων από τη στιγμή που ο οικονομικός φορέας έχει επιδείξει τη δέουσα επιμέλεια. Παράλληλα, κρίθηκε κατά πλειοψηφία, ότι η επιλογή της αλλαγής της κατασκευάστριας εταιρείας λεωφορείων δεν συνιστά στη συγκεκριμένη περίπτωση ουσιώδη μεταβολή-τροποποίηση της σύμβασης, αφού ούτε νοθεύεται ο ανταγωνισμός, ούτε παραβιάζεται η αρχή της ίσης μεταχείρισης.

 

Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης.

 

Απόφαση 1089/2026

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
ΤΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ
ΣΕ ΕΛΑΣΣΟΝΑ ΟΛΟΜΕΛΕΙΑ

Συνεδρίασε δημόσια, στις 6 Μαΐου 2026, με την εξής σύνθεση: Σωτηρία Ντούνη, Πρόεδρος, Άννα Λιγωμένου και Μαρία Αθανασοπούλου, Αντιπρόεδροι, Θεολογία Γναρδέλλη, Βιργινία Σκεύη, Δέσποινα Τζούμα, Δημήτριος Τσακανίκας, Αργυρώ Μαυρομμάτη, Κωνσταντίνος Κρέπης, Αντιγόνη Στίνη, Κωνσταντίνα Σταμούλη, Χριστίνα Κούνα, Γεώργιος Παπαϊσιδώρου, Ιωάννης Καλακίκος, Ιωάννης Βασιλόπουλος, Νικόλαος Βόγκας και Ευθύμιος Καρβέλης, Σύμβουλοι, εκτός από την Ευπραξία Δημολιού, Σύμβουλο (αναπληρωματικό μέλος) που είχε κώλυμα. Από τους ανωτέρω οι Σύμβουλοι Δημήτριος Τσακανίκας, Ιωάννης Καλακίκος και Ευθύμιος Καρβέλης μετείχαν ως αναπληρωματικά μέλη. Γραμματέας η Σταυρούλα Τσάλα, Επίτροπος του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην Υπηρεσία.

Γενικός Επίτροπος Επικρατείας: Αντώνιος Νικητάκης, Επίτροπος Επικρατείας, ο οποίος ασκεί καθήκοντα Γενικού Επιτρόπου της Επικρατείας του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Για να δικάσει την από Χ.4.2026 (με αριθμό βιβλίου δικογράφων …/2026) προσφυγή αναθεώρησης της εταιρείας με την επωνυμία «…» και διακριτικό τίτλο, που εδρεύει στον Δήμο «…», με ΑΦΜ …, όπως εκπροσωπείται νομίμως, η οποία παρέστη διά του πληρεξουσίου δικηγόρου του Βασιλείου Χατζηγιαννάκη (ΑΜ: 028288/ΔΣΑ).

Με την ανωτέρω προσφυγή ζητείται η αναθεώρηση της …/2026 απόφασης του Εβδόμου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Υπέρ της προσφεύγουσας και κατά του κύρους της προσβαλλόμενης απόφασης παρεμβαίνει ο Δήμος «…», όπως εκπροσωπείται νομίμως, ο οποίος παρέστη διά της πληρεξούσιας δικηγόρου του Γεωργίας Δημομελέτη (ΑΜ:023362/ΔΣΑ).

Το Ελληνικό Δημόσιο, όπως νόμιμα εκπροσωπείται, παραστάθηκε διά δηλώσεως του άρθρου 231 παρ. 1 του ν. 4700/2020 της Νομικής Συμβούλου του Κράτους Χρυσούλας Τσιαβού (ΑΜ: 209/ΝΣΚ).

Κατά τη συζήτηση που ακολούθησε το Δικαστήριο άκουσε:

Τον πληρεξούσιο δικηγόρο της προσφεύγουσας, ο οποίος ζήτησε την παραδοχή της προσφυγής αναθεώρησης.
Την πληρεξούσια δικηγόρο του παρεμβαίνοντος Δήμου, η οποία ζήτησε την παραδοχή της παρέμβασης.
Τον Επίτροπο της Επικρατείας του Ελεγκτικού Συνεδρίου, ο οποίος ανέπτυξε προφορικά την από Χ.5.2026 έγγραφη γνώμη του και πρότεινε την απόρριψη της προσφυγής αναθεώρησης.

Μετά τη δημόσια συνεδρίαση, το Δικαστήριο συνήλθε στις 3 Ιουνίου 2026 σε τηλεδιάσκεψη, με τη χρήση της επίσημης κρατικής πλατφόρμας e-Presence.gov.gr, σύμφωνα με το άρθρο 295 παρ. 2 του ν. 4700/2020, με παρόντες τους δικαστές που έλαβαν μέρος στη συζήτηση της υπόθεσης, εκτός από την Αργυρώ Μαυρομμάτη, Σύμβουλο, που απουσίαζε λόγω κωλύματος (293 παρ. 3 εδ. α΄ του ν. 4700/2020) και τον Ευθύμιο Καρβέλη, Σύμβουλο, που αποχώρησε λόγω συμπλήρωσης του νομίμου ορίου των συμμετεχόντων (άρθρο 3 παρ. 4 της ΦΓ8/11729/15.4.2025 απόφ. τροποποίησης του Κανονισμού Λειτουργίας του ΕλΣυν).

Άκουσε την εισήγηση του Συμβούλου Ιωάννη Βασιλόπουλου και
Αφού σκέφθηκε κατά τον νόμο
Αποφάσισε τα εξής:

1. Για την άσκηση της υπό κρίση προσφυγής καταβλήθηκε το προσήκον παράβολο (βλ. το ηλεκτρονικό παράβολο με κωδικό πληρωμής …), σύμφωνα με το άρθρο 335 παρ. 2 του ν. 4700/2020 (Α΄ 127).

2. Με την ένδικη προσφυγή, όπως αυτή αναπτύσσεται με το από 11.05.2026 νομίμως κατατεθέν υπόμνημα, ζητείται η αναθεώρηση της …/2026 απόφασης του Εβδόμου Τμήματος, με την οποία απορρίφθηκαν οι προσφυγές ανάκλησης της νυν προσφεύγουσας εταιρείας και του ήδη παρεμβαίνοντος Δήμου κατά της …/2026 Πράξης της Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου στον Δήμο «…» (ΟΤΑ Χ), με την οποία είχε κριθεί ότι κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου της 3ης τροποποίησης της …/1.12.2023 σύμβασης, με αντικείμενο την προμήθεια δύο ηλεκτροκίνητων λεωφορείων.

3. Η κρινόμενη προσφυγή έχει ασκηθεί εμπροθέσμως και εν γένει παραδεκτώς και συνεπώς πρέπει να γίνει τυπικώς δεκτή και να εξεταστεί ως προς τους προβαλλόμενους με αυτήν λόγους.

4. Στην υπόθεση παραδεκτώς παρεμβαίνει υπέρ της προσφεύγουσας και κατά του κύρους της προσβαλλόμενης απόφασης ο Δήμος «…», ως αναθέτουσα Αρχή, ο οποίος κατέθεσε σχετικώς το από 8.5.2026 υπόμνημα.

5. Από τα στοιχεία του φακέλου της υπόθεσης προκύπτουν όσα παρατίθενται στις σκέψεις 6 έως 14, οι οποίες ακολουθούν.

6. Με την …/2023 απόφαση της Οικονομικής Επιτροπής του Δήμου «…» καταρτίστηκαν οι όροι της …/2023 διακήρυξης δημόσιου ανοικτού ηλεκτρονικού διαγωνισμού άνω των ορίων για την προμήθεια με τίτλο: «Προμήθεια ηλεκτρικών οχημάτων Δήμου …», προϋπολογισμού δαπάνης 684.866,66 ευρώ (πλέον Φ.Π.Α.). Η σχετική προκήρυξη δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Χ.Χ.2023. Στο άρθρο 1.3 της Διακήρυξης ορίστηκε ότι «Αντικείμενο της σύμβασης είναι η προμήθεια ηλεκτρικών οχημάτων και φορτιστών για την κάλυψη των αναγκών του Δήμου «…». (…). Η παρούσα σύμβαση υποδιαιρείται στα κάτωθι τμήματα: Τμήμα 1: Προμήθεια ενός (1) ηλεκτρικού επιβατηγού οχήματος πέντε (5) θέσεων για τις ανάγκες του Δήμου, εκτιμώμενης αξίας 32.066,66 € πλέον ΦΠΑ 24%, (…). Τμήμα 2: Προμήθεια δύο (2) ηλεκτροκίνητων λεωφορείων για τις ανάγκες του Δήμου, εκτιμώμενης αξίας εξακοσίων τριάντα έξι χιλιάδων ευρώ (636.000,00 €) πλέον ΦΠΑ 24%, μετά των τελών ταξινόμησης και κρατήσεων και πινακίδων και τελών κυκλοφορίας. Τμήμα 3: Προμήθεια τριών (3) καινούριων φορτιστών, AC 22 kW, για τις ανάγκες του Δήμου, εκτιμώμενης αξίας δεκαέξι χιλιάδων οκτακοσίων ευρώ (16.800,00 €) πλέον ΦΠΑ 24%», προβλέφθηκε δε και δυνατότητα υποβολής προσφοράς ανά τμήμα (για την συνολική ποσότητα εκάστου τμήματος). Η διάρκεια της σύμβασης μέχρι και την οριστική παραλαβή των προς προμήθεια ειδών του εν λόγω τμήματος ορίστηκε σε 12 μήνες από την υπογραφή αυτής. Εξ άλλου, στο άρθρο 4.5. της διακήρυξης ορίστηκε, μεταξύ άλλων και η δυνατότητα μετάθεσης του συμβατικού χρόνου παράδοσης όταν συντρέχουν λόγοι ανωτέρας βίας ή άλλοι ιδιαιτέρως σοβαροί λόγοι, που καθιστούν αντικειμενικώς αδύνατη την εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών, με αιτιολογημένη απόφαση του αρμόδιου αποφαινόμενου οργάνου, η οποία εκδίδεται ύστερα από γνωμοδότηση του οργάνου της περ. β΄ της παρ. 11 του άρθρου 221 του ν. 4412/2016. Τέλος, οι τεχνικές προδιαγραφές των υπό προμήθεια ειδών του Τμήματος 2, οι οποίες αναφέρονταν αναλυτικά στις σελ. 61-67 της διακήρυξης και ανακεφαλαιώνονταν σε πίνακες στις σελ. 81-83 αυτής, προέβλεπαν ότι τα ηλεκτροκίνητα λεωφορεία πρέπει να συνοδεύονται από όλες τις προβλεπόμενες εγκρίσεις σύμφωνα με τους οικείους Κανονισμούς Ευρωπαϊκής Ένωσης (“EU Whole Vehicle Type Approval”) κατά την παράδοση των οχημάτων, ώστε να είναι νόμιμη η δυνατότητα κυκλοφορίας τους σε δημόσιους δρόμους.

7. Με την …/2023 απόφαση της Οικονομικής Επιτροπής κατακυρώθηκε στην προσφεύγουσα εταιρεία το αποτέλεσμα της διαγωνιστικής διαδικασίας για το Τμήμα 2 της διακήρυξης.

8. Κατόπιν άσκησης προσυμβατικού ελέγχου επί της νομιμότητας της διαδικασίας ανάθεσης και του σχεδίου σύμβασης, ο οποίος απέβη θετικός (βλ. την …/2023 Πράξη της Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην Υπηρεσία Επιτρόπου ΟΤΑ Χ), υπεγράφη η σύμβαση …/1.12.2023 μεταξύ του Δήμου «…» και της προσφεύγουσας εταιρείας. Στο άρθρο 6.4. της εν λόγω σύμβασης ορίστηκε, σύμφωνα με τα ήδη προβλεφθέντα στη διακήρυξη, ότι «Ο συμβατικός χρόνος παράδοσης των ειδών μπορεί να παρατείνεται πριν από τη λήξη του αρχικού συμβατικού χρόνου παράδοσης, υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 206 του ν. 4412/2016. Στην περίπτωση που το αίτημα υποβάλλεται από τον ανάδοχο και η παράταση χορηγείται από την Αναθέτουσα Αρχή χωρίς να συντρέχουν λόγοι ανωτέρας βίας ή άλλοι ιδιαιτέρως σοβαροί λόγοι που καθιστούν αντικειμενικώς αδύνατη την εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών επιβάλλονται στον ανάδοχο οι κυρώσεις του άρθρου 207 ν. 4412/2016». Περαιτέρω, στο άρθρο 6.7 της σύμβασης ορίστηκε ότι ο ανάδοχος μπορεί να υποβάλει πρόταση επικαιροποίησης των προσφερόμενων ειδών, εφόσον μετά τη σύναψη της σύμβασης έχουν αντικατασταθεί από τον κατασκευαστή με νεότερα είδη/μοντέλα/εκδόσεις.

9. Έντεκα μήνες μετά την υπογραφή της σύμβασης, η ανάδοχος αιτήθηκε την τροποποίηση του αντικειμένου της σύμβασης, με τα …/7.10.2024 και …/17.10.2024 έγγραφά της, συνοδευόμενα από επιστολή της κατασκευάστριας εταιρείας των προς προμήθεια οχημάτων «…» . Ειδικότερα, πρότεινε την αντικατάσταση των αρχικώς προσφερθέντων ηλεκτρικών λεωφορείων, μήκους 5,4 μέτρων (για έως 28 επιβάτες), με λεωφορεία του ιδίου κατασκευαστή, μήκους 6,9 μέτρων, τα οποία, κατά την ανάδοχο εταιρεία, παρείχαν μεγαλύτερη χωρητικότητα επιβατών και μεγαλύτερη αυτονομία ανά φόρτιση, στην ίδια ακριβώς τιμή με τα αρχικώς προβλεφθέντα λεωφορεία των 5,4 μέτρων, υπερκαλύπτοντας τις απαιτήσεις της …/2022 μελέτης και της προσφοράς της στον διαγωνισμό. Ως αιτία της μεταβολής αυτής, η ανάδοχος επικαλέστηκε το γεγονός ότι η κατασκευάστρια εταιρεία «…», της οποίας η ίδια ήταν αποκλειστική διανομέας στην Ελλάδα και στην Κύπρο σύμφωνα με το από 12.4.2022 μεταξύ τους συναφθέν συμφωνητικό διανομής, αποφάσισε να διακόψει την παραγωγή της έκδοσης του ηλεκτρικού λεωφορείου των 5,4 μέτρων. Ένεκα τούτου, η ανάδοχος αιτήθηκε από τον αναθέτοντα Δήμο την κατά έξι (6) μήνες μετάθεση του συμβατικού χρόνου παράδοσης των προς προμήθεια οχημάτων, λόγω ιδιαιτέρως σοβαρών λόγων που καθιστούσαν αντικειμενικώς αδύνατη την εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών, σύμφωνα με το άρθρο 206 παρ. 4 του ν. 4412/2016, προκειμένου να ολοκληρωθεί η κατασκευή και η παράδοσή τους. Κατόπιν θετικών εισηγήσεων της Επιτροπής Παραλαβής του Δήμου, εγκρίθηκαν με την …/2024 απόφαση της Δημοτικής Επιτροπής και την …2024 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, η ως άνω τροποποίηση του αντικειμένου της …/1.12.2023 σύμβασης (ήτοι η παραλαβή ηλεκτρικών λεωφορείων μήκους 6,9 μέτρων της εταιρείας «…», αντί του αρχικώς προσφερθέντος μοντέλου της ίδιας εταιρείας μήκους 5,4 μέτρων) και η κατά έξι μήνες μετάθεση του συμβατικού χρόνου παράδοσης των προς προμήθεια οχημάτων (ήτοι μέχρι την 1.6.2025, αντί της αρχικής ημερομηνίας 1.12.2024), αντιστοίχως. Κατόπιν άσκησης προσυμβατικού ελέγχου επί της νομιμότητας του σχετικού σχεδίου τροποποίησης της σύμβασης, ο οποίος απέβη θετικός (βλ. την …/2024 Πράξη της Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην Υπηρεσία Επιτρόπου ΟΤΑ Χ στον Δήμο «…»), υπεγράφη η «…»/23.12.2024 πρώτη τροποποιητική σύμβαση μεταξύ της αναδόχου και του Δήμου που προέβλεπε την παραλαβή ηλεκτρικών λεωφορείων μήκους 6,9 μέτρων της εταιρείας «…», αντί του αρχικώς προσφερθέντος μοντέλου της ίδιας εταιρείας μήκους 5,4 μέτρων, καθώς και η κατά έξι μήνες μετάθεση του συμβατικού χρόνου παράδοσης των προς προμήθεια οχημάτων.

10. Ακολούθως, η ανάδοχος εταιρεία υπέβαλε στην αναθέτουσα Αρχή το …/27.5.2025 αίτημα εκ νέου μετάθεσης κατά πέντε μήνες του συμβατικού χρόνου παράδοσης, επικαλούμενη ότι η κατασκευάστρια εταιρεία εντόπισε, μετά από έναν περιορισμένο αριθμό δοκιμών των εν λόγω λεωφορείων, μία απροσδόκητη και σημαντική μείωση της χωρητικότητας των συστοιχιών υψηλής τάσης των μπαταριών. Η εν λόγω χρονική μετάθεση κατά πέντε μήνες του συμβατικού χρόνου παράδοσης από την 1.6.2025 έως την 1.11.2025 εγκρίθηκε με την …/2025 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, κατόπιν θετικής εισήγησης της Επιτροπής Παραλαβής και υπεγράφη η …/10.7.2025 δεύτερη τροποποιητική σύμβαση μεταξύ της αναδόχου και του αναθέτοντος Δήμου.

11. Τέλος, η ανάδοχος εταιρεία υπέβαλε στην αναθέτουσα αρχή: (α) το …/25.10.2025 αίτημα τροποποίησης της αρχικής σύμβασης, ζητώντας τη μετάθεση κατά έξι επιπλέον μήνες του συμβατικού χρόνου παράδοσης, ως λόγο δε που καθιστούσε αδύνατη την εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών επικαλέστηκε την υποχρεωτική εφαρμογή του Νέου Γενικού Κανονισμού Ασφαλείας Οχημάτων ΕΕ 2019/2144 από τον Ιούλιο του έτους 2025 και τη μη ολοκλήρωση από την κατασκευάστριας της ενσωμάτωσης των απαιτήσεων του εν λόγω Κανονισμού στα λεωφορεία που παράγει και των δοκιμών που απαιτούνται για τη συναφή επικαιροποίηση – ανανέωση της Ευρωπαϊκής Έγκρισης Τύπου, και (β) το …/25.10.2025 αίτημα τροποποίησης της σύμβασης που αφορούσε στο φυσικό αντικείμενο αυτής, σημειώνοντας ότι, με μόνο σκοπό τη συντόμευση της παράδοσης, προσφέρει, χωρίς καμία επιπλέον οικονομική επιβάρυνση για τον αναθέτοντα Δήμο, αντί των αρχικώς προσφερθέντων λεωφορείων της κατασκευάστριας εταιρείας, λεωφορεία της μάρκας «…», τα οποία έχουν τα ακόλουθα συγκριτικά πλεονεκτήματα: μεγαλύτερη χωρητικότητα της μπαταρίας του λεωφορείου (163Khw αντί 84Kwh), μεγαλύτερη αυτονομία του λεωφορείου ανά φόρτιση (350 χλμ αντί 120 χλμ), ισχυρότερο κινητήρα (150Kw αντί 92Kw), περισσότερες θέσεις καθημένων (13 σταθερές και 2 αναδιπλούμενες αντί 11 συνολικώς), τα πλέον εξελιγμένα ηλεκτρονικά συστήματα ασφαλείας (εκκίνησης, πορείας, φρεναρίσματος), έγκριση τύπου έτοιμη και σε ισχύ με όλα τα νέα πρωτόκολλα ασφαλείας της ΕΕ και μικρότερο χρόνο παράδοσης (4 μήνες από την ημερομηνία παραγγελίας). Οι εν λόγω τροποποιήσεις εγκρίθηκαν, ύστερα από τη θετική εισήγηση της Επιτροπής Παραλαβής Προμηθειών του Δήμου «..» με την …/2025 απόφαση της Δημοτικής Επιτροπής και την …/2025 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου «…», ακολούθως δε συντάχθηκε το ελεγχόμενο σχέδιο της 3ης τροποποίησης της αρχικής 23233/1.12.2023 σύμβασης, με αντικείμενο τη μετάθεση του συμβατικού χρόνου παράδοσης κατά έξι επιπλέον μήνες, καθώς και την αντικατάσταση των υπό προμήθεια λεωφορείων με λεωφορεία διαφορετικής μάρκας και συγκεκριμένου μοντέλου αυτής.

12. Ακολούθως, ο φάκελος υπεβλήθη στην Επίτροπο του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην Υπηρεσία Επιτρόπου ΟΤΑ Χ στον Δήμο «…» για προσυμβατικό έλεγχο. Με την …/2026 Πράξη της Επιτρόπου εκρίθη ότι κωλύεται η υπογραφή της επίδικης τροποποιητικής σύμβασης, πρώτον, διότι οι διαδοχικές τροποποιήσεις της αρχικής σύμβασης ως προς τον συμβατικό χρόνο παράδοσης των υπό προμήθεια ειδών υπερβαίνουν το χρονικό όριο της ετήσιας διάρκειας της αρχικής σύμβασης, το οποίο ορίζεται με το άρθρο 206 παρ. 1 περ. α΄ και γ΄ του ν. 4412/2016 ως απώτατο όριο των δυνατών παρατάσεων αυτής, και, δεύτερον, διότι η ελεγχόμενη τροποποίηση, κατά το μέρος που αφορά στην αντικατάσταση των αρχικώς προσφερθέντων λεωφορείων της πρώτης εταιρείας κατασκευής με λεωφορεία της δεύτερης κατασκευάστριας εταιρείας, είναι ουσιώδης κατά την έννοια του άρθρου 337 παρ. 1 περ. ε΄ ν. 4412/2016, διότι, εάν τα νέα αυτά λεωφορεία, διαφορετικής μάρκας, μοντέλου και τεχνικών προδιαγραφών, είχαν αποτελέσει μέρος της αρχικής διαδικασίας ανάθεσης, θα μπορούσαν να είχαν συμμετάσχει στον διαγωνισμό διαφορετικοί υποψήφιοι, επιπλέον δε, η επίμαχη τροποποίηση δεν εμπίπτει ούτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 337 παρ. 1 περ. γ΄ ν. 4412/2016, διότι δεν αποδεικνύεται η συνδρομή περιστάσεων μη δυναμένων να προβλεφθούν από μια επιμελή αναθέτουσα Αρχή.

13. Κατά της ανωτέρω πράξης της Επιτρόπου, η ήδη προσφεύγουσα εταιρεία και ο παρεμβαίνων Δήμος άσκησαν προσφυγές ανάκλησης, οι οποίες συνεκδικάστηκαν από το Έβδομο Τμήμα του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Κατά την εκδίκαση των προσφυγών αυτών, οι προσφεύγοντες προσκόμισαν τα κάτωθι σχετικά έγγραφα προς υποστήριξη των ισχυρισμών τους: (α) την από 12.4.2022 σύμβαση διανομής μεταξύ της πρώτης κατασκευάστριας εταιρείας και της προσφεύγουσας αναδόχου, όπου περιλαμβάνονται οι υποχρεώσεις της πρώτης για την εμπρόθεσμη παράδοση λεωφορείων σύμφωνα με τις εγκρίσεις τύπου ΕΕ, (β) αποσπάσματα της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας των εκπροσώπων της κατασκευάστριας εταιρείας και της ήδη προσφεύγουσας από τα οποία προκύπτει ότι, δυνάμει και των περιλαμβανομένων στην προσκομισθείσα σύμβαση διανομής, η ήδη προσφεύγουσα εταιρεία ευλόγως ανέμενε την παράδοση των λεωφορείων εντός του έτους 2025 και η κατασκευάστρια δεν εκπλήρωσε τελικώς την εν λόγω παροχή λόγω αδυναμίας εξασφάλισης της έγκρισης τύπου ΕΕ, όπως ρητώς συνομολογείται από αυτήν. Τούτο δε, παρά τις συνεχείς οχλήσεις της προσφεύγουσας εταιρείας και την εκ μέρους της εκπλήρωση των συμβατικών υποχρεώσεων με την πληρωμή της αντίστοιχης προκαταβολής, (γ) φυλλάδια τεχνικών προδιαγραφών των λεωφορείων της δεύτερης κατασκευάστριας εταιρείας τα οποία κυκλοφορούν νόμιμα εντός της ΕΕ, πληρούν τις αρχικές τεχνικές προδιαγραφές της διακήρυξης, όπως αποτυπώθηκαν στην αρχική από 1.12.2023 σύμβαση και οριστικοποιήθηκαν με την από 23.12.2024 τροποποιητική σύμβαση, επί της οποίας εξεδόθη η …/2024 θετική πράξη της αρμόδιας Επιτρόπου, και (δ) το εκδοθέν από την Διεύθυνση Τεχνολογίας Οχημάτων του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών δελτίο αποσπάσματος κοινοποίησης έγκρισης τύπου ΕΕ που αφορά στα ηλεκτρικά λεωφορεία της δεύτερης κατασκευάστριας εταιρείας, με επισυναπτόμενους πίνακες των τεχνικών χαρακτηριστικών τους.

14. Με την προσβαλλόμενη απόφαση του Εβδόμου Τμήματος απερρίφθησαν οι συνεκδικασθείσες προσφυγές ανάκλησης, με την αιτιολογία ότι (α) δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής των διατάξεων της παρ. 4 του άρθρου 206 περί μετάθεσης της προθεσμίας παράδοσης, διότι δεν στοιχειοθετείται η συνδρομή λόγων ανωτέρας βίας ούτε η συνδρομή άλλων ιδιαιτέρως σοβαρών λόγων που θα επέτρεπαν τη μετάθεση της προθεσμίας δυνάμει της ανωτέρω διάταξης, καθόσον ήταν γνωστές, τόσο στην κατασκευάστρια εταιρεία όσο και στα συμβαλλόμενα στην ελεγχόμενη σύμβαση μέρη, οι απαιτήσεις των εν λόγω Κανονισμών για την έγκριση τύπου των τιθέμενων σε κυκλοφορία νέων οχημάτων και τα σχετικά χρονικά ορόσημα για την συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις αυτές, τα οποία ορίζονται όχι ως εναρκτήριες αλλά ως καταληκτικές προθεσμίες εφαρμογής τους, η δε ανάδοχος, επιδεικνύοντας την επιμέλεια που απαιτείται από έναν οικονομικό φορέα ο οποίος προτίθεται να συμμετάσχει σε δημόσιο διαγωνισμό με το εν λόγω αντικείμενο, όφειλε να διασφαλίσει κατά την προετοιμασία και υποβολή της προσφοράς της ότι θα ήταν σε θέση να παραδώσει τα προσφερόμενα από αυτή λεωφορεία εγκαίρως, ήτοι εντός της συμβατικής προθεσμίας, και προσηκόντως, ήτοι συνοδευόμενα με όλα τα αναγκαία έγγραφα έγκρισης τύπου σε ενωσιακό επίπεδο και με όλες τις αδειοδοτήσεις σε εθνικό επίπεδο. Τούτο δε, ανεξαρτήτως του εάν η ελεγχόμενη τροποποίηση με μετάθεση της καταληκτικής ημερομηνίας παράδοσης υπάγεται στον χρονικό περιορισμό του ενός έτους, ως απώτατου χρόνου των παρατάσεων της παράδοσης των υπό προμήθεια ειδών κατά τις διατάξεις της παρ. 1 του εν λόγω άρθρου 206, όπως υπολαμβάνει η Επίτροπος στην προσβαλλόμενη Πράξη, και (β) η τροποποίηση της ελεγχόμενης σύμβασης, διά της αντικατάστασης των αρχικώς προσφερθέντων λεωφορείων της πρώτης κατασκευάστριας εταιρείας με λεωφορεία μάρκας της δεύτερης εταιρείας, είναι ουσιώδης, διότι είναι τόσο ιδιαίτερης σημασίας και βαρύτητας η αλλαγή κατασκευαστή, ήτοι κατασκευάστριας εταιρείας και μοντέλου, και συνακόλουθα χωρητικότητας, διαστάσεων και τεχνικών χαρακτηριστικών, ώστε να μην διατηρούνται πλέον ισχυρά τα κριτήρια συμμετοχής και ανάθεσης βάσει των οποίων διενεργήθηκε ο διαγωνισμός και υπεβλήθη η προσφορά της αναδόχου, χωρίς να επηρεάζεται η κρίση αυτή από το επιχείρημα ότι τα λεωφορεία της δεύτερης κατασκευάστριας εταιρείας υπερκαλύπτουν, συγκρινόμενα με τα αρχικώς προσφερθέντα, τις ζητούμενες τεχνικές προδιαγραφές της διακήρυξης, αλλά ούτε και από το γεγονός η ανάδοχος δεν θα επιβαρύνει οικονομικά τον αναθέτοντα Δήμο με το επιπλέον κόστος που προκύπτει από την θεμελιώδη μεταβολή της προσφοράς της, η δε επίμαχη αντικατάσταση δεν στοιχεί ούτε με την επικαιροποίηση των προσφερόμενων ειδών με νεότερα μοντέλα του ίδιου κατασκευαστή.

Πρώτος διακωλυτικός λόγος υπογραφής του σχεδίου της ελεγχόμενης σύμβασης: μη συνδρομή λόγων ανωτέρας βίας ή άλλων ιδιαιτέρως σοβαρών λόγων κατά την παρ. 4 του άρθρου 206 του ν. 4412/2016

15. Το αντικείμενο της υπό ανάθεσης προμήθειας λεωφορείων εμπίπτει στο ευρύτερο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 231 του ν. 4412/2016 «Δημόσιες Συμβάσεις Έργων, Προμηθειών και Υπηρεσιών (προσαρμογή στις Οδηγίες 2014/24 ΕΕ και 2014/25/ΕΕ)» (Α΄ 147), εφαρμοστέο συνεπώς είναι το Βιβλίο ΙΙ του νόμου αυτού. Περαιτέρω, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο άρθρο 1 παρ. 6 του ιδίου νόμου, το άρθρο 206 αυτού εφαρμόζεται συμπληρωματικά προς τις διατάξεις του Μέρους Β΄ του Βιβλίου ΙΙ κατά την εκτέλεση συμβάσεων προμηθειών, ως εν προκειμένω. Με τις διατάξεις δε της παρ. 4 του άρθρου 206 του ν. 4412/2016 (όπως η παράγραφος αυτή τροποποιήθηκε με το άρθρο 104 του ν. 4782/2021, Α΄ 36), ορίζονται τα εξής: «Με αιτιολογημένη απόφαση του αρμόδιου αποφαινόμενου οργάνου, η οποία εκδίδεται ύστερα από γνωμοδότηση του οργάνου της περ. β΄ της παρ. 11 του άρθρου 221, ο συμβατικός χρόνος φόρτωσης – παράδοσης των υλικών μπορεί να μετατίθεται. Μετάθεση επιτρέπεται μόνο όταν συντρέχουν λόγοι ανωτέρας βίας ή άλλοι ιδιαιτέρως σοβαροί λόγοι, που καθιστούν αντικειμενικώς αδύνατη την εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών. Στις περιπτώσεις μετάθεσης του συμβατικού χρόνου φόρτωσης – παράδοσης δεν επιβάλλονται κυρώσεις.». Σημειωτέον ότι διατάξεις αυτές αποτέλεσαν και περιεχόμενο της οικείας διακήρυξης (βλ. σκ. 6) και της αρχικής σύμβασης (βλ. σκ. 8).

16. Από τις ως άνω διατάξεις συνάγεται ότι μετάθεση του συμβατικού χρόνου παράδοσης επιτρέπεται είτε για λόγους ανωτέρας βίας, ήτοι περιστατικών εξαιρετικής φύσης και μη προβλέψιμων, ξένων προς τη βούληση και κειμένων εκτός της σφαίρας επιρροής του ανάδοχου οικονομικού φορέα, τα οποία δεν θα ήταν δυνατόν να αποτραπούν ούτε με τη λήψη εκ μέρους του μέτρων άκρας επιμέλειας και σύνεσης και τα οποία καθιστούν απολύτως αδύνατη την εμπρόθεσμη παράδοση του συμβατικού αντικειμένου της προμήθειας, είτε για άλλους, ιδιαιτέρως σοβαρούς λόγους, ήτοι λόγους που, ενώ ενδέχεται να κείνται εντός της σφαίρας επιρροής και του πλαισίου των προβλέψιμων εκ μέρους του αναδόχου δυνατοτήτων, δεν θα μπορούσαν πάντως να αποτραπούν ακόμη και με την επίδειξη της δέουσας εκ μέρους αυτού επιμέλειας και καθιστούν την παράδοση του συμβατικού αντικειμένου της προμήθειας αντικειμενικώς αδύνατη.

17. Με την κρινόμενη προσφυγή, όπως αυτή αναπτύσσεται με τα από 11.05.2026 και 08.05.2026 υπομνήματα της προσφεύγουσας εταιρείας και του παρεμβαίνοντος Δήμου, αντιστοίχως, προβάλλεται, ως προς τον πρώτο διακωλυτικό λόγο, ότι το Τμήμα έσφαλε στην κρίση του περί μη συνδρομής ιδιαιτέρως σοβαρού λόγου που θα επέτρεπε τη μετάθεση της προθεσμίας δυνάμει της διάταξης της παρ. 4 του άρθρου 206 του ν. 4412/2016, καθόσον συντρέχει εν προκειμένω τέτοιος λόγος συνιστάμενος στο γεγονός ότι με υπαιτιότητα της κατασκευάστριας εταιρείας κατέστη αντικειμενικώς αδύνατη η εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών, παρότι η ανάδοχος και ήδη προσφεύγουσα επέδειξε τη μέγιστη δέουσα επιμέλεια, ήτοι δεν θα μπορούσε να γνωρίζει ή να προβλέψει ότι η κατασκευάστρια εταιρεία δεν θα ηδύνατο να εξασφαλίσει τις απαιτούμενες εγκρίσεις τύπου ΕΕ για τα προς παράδοση λεωφορεία. Συγκεκριμένα προβάλλεται ότι, επειδή οι τεχνικές προδιαγραφές είχαν τεθεί τόσο στη μεταξύ τους σύμβαση διανομής όσο και στην σύμβαση μεταξύ προσφεύγουσας και παρεμβαίνοντος Δήμου, δεν δύναται να προσαφθεί αμέλεια στην προσφεύγουσα για την επιλογή της κατασκευάστριας, αφού δεν θα μπορούσε να προβλέψει τη μελλοντική αντισυμβατική συμπεριφορά της τελευταίας. Επισημαίνεται δε ότι η προσφεύγουσα ήταν συνεπής στην εκπλήρωση των συμβατικών της υποχρεώσεων με την προκαταβολή προς την κατασκευάστρια εταιρεία ποσού 30% επί της συνολικής αξίας του τιμήματος, έχει υποστεί σοβαρή οικονομική ζημία από την εν λόγω συμπεριφορά, τελούσε σε καλή πίστη, ενώ οι λόγοι μη εκπλήρωσης της παροχής προς τον παρεμβαίνοντα Δήμο ερείδονται σε λόγους που ανάγονται αποκλειστικώς στη σφαίρα της επιχειρηματικής λειτουργίας και της εν γένει ευθύνης της κατασκευάστριας, η οποία, συνεπώς, εσφαλμένως, αλλά και κατά παράβαση της αρχής της αναλογικότητας μετακυλίεται με την προσβαλλομένη στην προσφεύγουσα.

18. Κατά την πλειοψηφούσα κρίση του Δικαστηρίου και κατά τα γενόμενα δεκτά ανωτέρω (σκ. 16), αν και, όπως ορθώς καταρχάς δέχθηκε το Τμήμα, οι τεχνικές δυσκολίες συμμόρφωσης με τις νέες υποχρεωτικές τεχνικές προδιαγραφές που έθεσαν οι Κανονισμοί (ΕΕ) 2018/858 και 2019/2144 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου δεν αποτελούν ούτε λόγο ανωτέρας βίας, αλλά ούτε και ιδιαιτέρως σοβαρό λόγο ικανό να καταστήσει απολύτως αδύνατη ή εξαιρετικά δύσκολη την εμπρόθεσμη παράδοση των συμβατικών ειδών, σύμφωνα με τα οριζόμενα στο άρθρο 206 παρ. 4 του ν. 4412/2026, και, ως εκ τούτου, δεν δύνανται να θεμελιώσουν καθεαυτές τη μετάθεση του χρόνου παράδοσης, δεδομένου ότι η ανωτέρω υποχρέωση συμμόρφωσης ήταν γνωστή τόσο στην ανάδοχο και ήδη προσφεύγουσα όσο και στην κατασκευάστρια εταιρεία τόσο κατά την υπογραφή της μεταξύ τους σύμβασης διανομής (βλ. σκ. 13), όσο και κατά τον χρόνο της δημοσίευσης της προκήρυξης του διαγωνισμού (12.4.2023), αλλά και κατά τον χρόνο υπογραφής της αρχικής σύμβασης (1.12.2023), εντούτοις η υπαίτια αδυναμία της κατασκευάστριας εταιρείας αποτελεί ιδιαιτέρως σοβαρό λόγο, κατά την προεκτεθείσα έννοια της παρ. 4 του άρθρου 206 του ν. 4412/2016. Τούτο δε, διότι η αθέτηση των συμβατικών υποχρεώσεων της κατασκευάστριας εταιρείας που συνίσταται στη μη εμπρόθεσμη παράδοση των λεωφορείων προς την αντισυμβαλλόμενή της, είναι μεν εντός του πλαισίου των προβλέψιμων εκ μέρους της προσφεύγουσας δυνατοτήτων, δεν μπορούσε όμως να αποτραπεί παρά την εκ μέρους της επίδειξη της δέουσας επιμέλειας, καθόσον, ενόψει της έως τούδε τήρησης εκ μέρους της κατασκευάστριας των απαιτήσεων της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, η προσφεύγουσα επέδειξε δικαιολογημένη προς αυτήν εμπιστοσύνη ότι θα είχε την ικανότητα να ανταπεξέλθει και στις συναφείς, μελλοντικές κατά τον χρόνο υπογραφής της σύμβασης απαιτήσεις, προέβη δε, όπως αποδεικνύεται και από την ηλεκτρονική αλληλογραφία μεταξύ των εκπροσώπων των εταιρειών, σε συνεχείς οχλήσεις, προκειμένου να καταστεί δυνατή η εμπρόθεσμη και προσήκουσα παράδοση των συμβατικών ειδών προς τον Δήμο «…», αλλά και εκπλήρωσε πλήρως τις συμβατικές της υποχρεώσεις προς την κατασκευάστρια με την πληρωμή της αντίστοιχης προκαταβολής (βλ. σκ. 13). Συνεπώς, η αποδειχθείσα εκ των υστέρων υπαίτια αδυναμία της κατασκευάστριας εταιρείας να εξασφαλίσει την έκδοση των απαιτούμενων εγκρίσεων τύπου ΕΕ και να παραδώσει τα συμβατικά είδη εμπροθέσμως (βλ. σκ. 13), εξαιτίας της οποίας δεν είναι αντικειμενικώς δυνατή η εμπρόθεσμη παράδοση των υλικών, συνιστά ιδιαιτέρως σοβαρό λόγο που δεν κατέστη δυνατόν να αποτραπεί, παρά την εκ μέρους της προσφεύγουσας επίδειξη της δέουσας κατά τις συναλλαγές επιμέλειας, και, ως εκ τούτου, γενομένου δεκτού του σχετικού λόγου αναθεώρησης, η 3η τροποποίηση της από 1.12.2023 σύμβασης, κατά το σκέλος αυτής, με την οποία συμφωνείται η κατά κατά έξι επιπλέον μήνες μετάθεση του χρόνου παράδοσης των δύο ηλεκτροκίνητων λεωφορείων, πρέπει να κριθεί ότι είναι νόμιμη ως ευρίσκουσα έρεισμα στο άρθρο 206 παρ. 4 του ν. 4412/2016.

Δεύτερος διακωλυτικός λόγος υπογραφής του σχεδίου της ελεγχόμενης
σύμβασης: ουσιώδης και μη επιτρεπτή τροποποίηση κατά την έννοια της
διάταξης του άρθρου 337 του ν. 4412/2016

19. Με τις διατάξεις του άρθρου 337 του ν. 4412/2016, με τίτλο «Τροποποίηση συμβάσεων κατά τη διάρκειά τους (άρθρο 89 της Οδηγίας 2014/25/ΕΕ)», με τις οποίες ρυθμίζεται, οριζόντια και με κοινό τρόπο, ανεξάρτητα από το είδος της σύμβασης (προμηθειών, υπηρεσιών, έργων), το ζήτημα της τροποποίησης των δημοσίων συμβάσεων του Βιβλίου ΙΙ κατά τη διάρκειά τους, προβλέπεται ότι: «1. Οι συμβάσεις και οι συμφωνίες-πλαίσιο μπορούν να τροποποιούνται χωρίς νέα διαδικασία σύναψης σύμβασης, σε οποιαδήποτε από τις ακόλουθες περιπτώσεις: (…) ε) όταν οι τροποποιήσεις, ανεξαρτήτως της αξίας τους, δεν είναι ουσιώδεις κατά την έννοια της παραγράφου 4. (…) 4. Η τροποποίηση σύμβασης ή συμφωνίας-πλαίσιο κατά τη διάρκειά της θεωρείται ουσιώδης κατά την έννοια της περίπτωσης ε΄ της παραγράφου 1, εφόσον καθιστά τη σύμβαση ή τη συμφωνία-πλαίσιο ουσιωδώς διαφορετική, ως προς το χαρακτήρα, από την αρχικώς συναφθείσα. Σε κάθε περίπτωση, με την επιφύλαξη των παραγράφων 1 και 2, μία τροποποίηση θεωρείται ουσιώδης όταν πληροί μία ή περισσότερες από τις ακόλουθες προϋποθέσεις: α) η τροποποίηση εισάγει όρους οι οποίοι, εάν είχαν αποτελέσει μέρος της αρχικής διαδικασίας σύναψης σύμβασης, θα είχαν επιτρέψει τη συμμετοχή διαφορετικών υποψηφίων από αυτούς που επιλέχθηκαν αρχικώς ή στην αποδοχή άλλης προσφοράς από εκείνη που επελέγη αρχικώς ή θα προσέλκυαν και άλλους συμμετέχοντες στη διαδικασία σύναψης σύμβασης, β) η τροποποίηση αλλάζει την οικονομική ισορροπία της σύμβασης ή της συμφωνίας πλαίσιο υπέρ του αναδόχου κατά τρόπο που δεν προβλεπόταν στην αρχική σύμβαση ή συμφωνία-πλαίσιο, γ) η τροποποίηση επεκτείνει σημαντικά το αντικείμενο της σύμβασης ή της συμφωνίας πλαίσιο, δ) όταν νέος ανάδοχος υποκαθιστά εκείνον στον οποίο ο αναθέτων φορέας είχε αναθέσει αρχικώς τη σύμβαση σε περιπτώσεις διαφορετικές από τις προβλεπόμενες στην περίπτωση δ` της παραγράφου 1. 5. Απαιτείται νέα διαδικασία σύναψης σύμβασης για τροποποιήσεις των διατάξεων σύμβασης έργων, προμηθειών ή υπηρεσιών ή συμφωνίας-πλαίσιο κατά τη διάρκεια της, που είναι διαφορετικές από τις προβλεπόμενες στις παραγράφους 1 και 2. (…)».

20. Ουσιώδης τροποποίηση σύμβασης, κατά τις ως άνω διατάξεις, με τις οποίες αποδίδεται η νομολογιακή διαμόρφωση της εννοίας αυτής (βλ. ιδίως ΔΕΕ C-454/06 Pressetext Nachrichtenagentur GmbH κατά Αυστριακής Δημοκρατίας, σκ. 34-37), συνιστά εκείνη, συνεπεία της οποίας μεταβάλλεται ιδίως το εύρος και το περιεχόμενο των αμοιβαίων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων, υποδηλώνοντας τη βούληση των τελευταίων να επαναδιαπραγματευθούν ουσιώδεις όρους ή προϋποθέσεις της σύμβασης (βλ. και αιτιολογική σκέψη 107 της Οδηγίας 2014/24/ΕΕ). Στο πλαίσιο αυτό καθορίζονται περαιτέρω συγκεκριμένα κριτήρια, η συνδρομή έστω και ενός εκ των οποίων, στοιχειοθετεί ουσιώδη τροποποίηση της αρχικής σύμβασης. Ειδικότερα, συντρέχει περίπτωση ουσιώδους τροποποίησης, όταν είτε (α) οι τροποποιήσεις είναι ικανές να θέσουν εν αμφιβόλω την ανάθεση της σύμβασης στον ήδη ανάδοχο, υπό την έννοια ότι αν είχαν συμπεριληφθεί στα έγγραφα της διαδικασίας σύναψης της αρχικής σύμβασης (διακήρυξη κ.λπ.), θα είχαν προσελκύσει και άλλους συμμετέχοντες στη διαδικασία ή θα είχαν οδηγήσει στην επιλογή άλλης προσφοράς από εκείνη που επιλέχθηκε αρχικά ή θα είχαν επιτρέψει τη συμμετοχή διαφορετικών οικονομικών φορέων από αυτούς που επιλέχθηκαν αρχικά, είτε β) η τροποποίηση αλλάζει την οικονομική ισορροπία της σύμβασης υπέρ του αναδόχου κατά τρόπο που δεν προβλεπόταν στην αρχική σύμβαση είτε (γ) με την τροποποίηση διευρύνεται σημαντικά το αντικείμενο της σύμβασης περιλαμβάνοντας υπηρεσίες, κατ’ είδος ή ποσότητα, που δεν είχαν αρχικώς προβλεφθεί είτε (δ) υποκαθίσταται ο ανάδοχος σε περιπτώσεις εκτός των επιτρεπομένων βάσει της παρ. 1 του άρθρου 337 του ν. 4412/2016. Συνεπώς, η σύναψη τροποποιητικής σύμβασης με τον ανάδοχο ήδη εκτελούμενης τοιαύτης επιτρέπεται μόνον όταν δεν μεταβάλλεται ουσιωδώς η αρχική σύμβαση, διότι τυχόν ουσιώδης τροποποίηση των όρων μίας σύμβασης συνιστά παρέκκλιση από τις αρχές της διαφάνειας, της ισότητας συμμετοχής των οικονομικών φορέων στις διαδικασίες για την κατάρτιση δημοσίων συμβάσεων και της διασφάλισης της ανάπτυξης υγιούς και ανόθευτου ανταγωνισμού (πρβλ. ΕλΣυν Ολ. 1187/2024, σκ. 4).

21. Με την ένδικη προσφυγή, προβάλλεται, ως προς τον δεύτερο διακωλυτικό λόγο, μεταξύ άλλων, ότι είναι εσφαλμένη η κρίση της προσβαλλομένης περί ουσιώδους τροποποίησης της σύμβασης, διότι στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν εισάγονται όροι, οι οποίοι αν είχαν αποτελέσει μέρος της διακήρυξης θα είχαν επιτρέψει τη συμμετοχή και άλλων υποψηφίων ή θα είχαν οδηγήσει στην αποδοχή άλλης προσφοράς, δεν μεταβάλλεται η οικονομική ισορροπία της σύμβασης και δεν επεκτείνεται το φυσικό αντικείμενο της σύμβασης. Ειδικότερα, η προσφεύγουσα επικαλείται ότι η προσφορά των λεωφορείων της δεύτερης κατασκευάστριας (αντί της πρώτης) αφορά σε προϊόντα βελτιωμένων προδιαγραφών αλλά ίδιας χρηματικής αξίας, άρα δεν επιβαρύνεται οικονομικά ο Δήμος, καλύπτονται δε οι τεχνικές προδιαγραφές του προς προμήθεια είδους και συνεπώς δεν επέρχεται μεταβολή στην οικονομία της σύμβασης, αλλά πρόκειται για επιτρεπόμενη τροποποιητική σύμβαση μη εμπίπτουσα στην έννοια του ουσιώδους της παρ. 4 του άρθρου 337 του ν. 4412/2016. Εσφαλμένη δε τυγχάνει και η κρίση περί της ιδιαίτερης σημασίας και βαρύτητας της αλλαγής της κατασκευάστριας εταιρείας και του μοντέλου αυτής, διότι, κατά το άρθρο 54 του ν. 4412/2016, οι τεχνικές προδιαγραφές δεν πρέπει να περιέχουν μνεία συγκεκριμένου σήματος, συνεπώς η αλλαγή κατασκευάστριας εταιρείας δεν συνιστά εκ προοιμίου τροποποίηση τεχνικής προδιαγραφής.

22. Κατά την πλειοψηφούσα κρίση του Δικαστηρίου και κατά τα γενόμενα δεκτά ανωτέρω (σκ. 20) και υπό το φως της αρχής της αναλογικότητας που διέπει το δίκαιο των συμβάσεων, στην προκειμένη περίπτωση η μεταβολή κατασκευαστή δεν συνιστά ουσιώδη τροποποίηση της σύμβασης, καθόσον παραμένουν αναλλοίωτες οι κατ’ ελάχιστον προβλεπόμενες στη διακήρυξη απαιτήσεις συμμετοχής και ανάθεσης βάσει των οποίων διενεργήθηκε ο διαγωνισμός και υπεβλήθη η προσφορά της προσφεύγουσας, δεδομένου ότι οι προτεινόμενες διά της τροποποιητικής σύμβασης βελτιώσεις των τεχνικών χαρακτηριστικών των προς παράδοση οχημάτων βρίσκονται εντός του εύρους των τεχνικών προδιαγραφών που είχαν τεθεί στην οικεία (από 12.4.2023) διακήρυξη. Τούτο δε, διότι, με τη διακήρυξη αυτή ορίζεται ρητώς ότι «τα τεχνικά χαρακτηριστικά στην τεχνική περιγραφή θεωρούνται ως τα ελάχιστα απαιτούμενα για τα προς προμήθεια οχήματα» (βλ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, ΜΕΡΟΣ Α΄, ΑΡΘΡΟ 3ο), πρόβλεψη, η οποία επαναλαμβάνεται και στην (από 1.12.2023) αρχική σύμβαση. Συγκεκριμένα, με την επίμαχη 3η τροποποιητική σύμβαση προτείνονται βελτιώσεις, οι οποίες έγκεινται στην αυξημένη χωρητικότητα της μπαταρίας του λεωφορείου που ανέρχεται στις 163Khw με ελάχιστη απαίτηση των τεχνικών προδιαγραφών τις 84Kwh, τη μεγαλύτερη αυτονομία του λεωφορείου ανά φόρτιση που ανέρχεται ήδη στα 350 χλμ με ελάχιστη απαιτούμενη τα 120 χλμ, κινητήρα ισχύος 150Kw με ελάχιστη προβλεπόμενη ισχύ τα 92Kw, επιπλέον ηλεκτρονικά συστήματα ασφαλείας εκκίνησης, πορείας και πέδησης έναντι των ελαχίστων προβλεπομένων από τη διακήρυξη, εγγύηση καλής λειτουργίας οχήματος για πέντε έτη ανεξαρτήτως κύκλων φόρτισης έναντι των ελαχίστων καθοριζομένων με τη διακήρυξη δύο ετών, έγκριση τύπου έτοιμη και σε ισχύ με όλα τα νέα πρωτόκολλα ασφαλείας της ΕΕ, χωρίς να υπάρχει δε περαιτέρω απόκλιση από τις τεθείσες διά της διακήρυξης λοιπές επιμέρους τεχνικές προδιαγραφές των προς παράδοση οχημάτων (βλ. τα σχετικώς προσκομιζόμενα έγγραφα, σκ. 13 της παρούσας), εκτός από το μήκος των προς αντικατάσταση λεωφορείων (6,9 μέτρα αντί του μέγιστου με τη διακήρυξη προβλεπόμενου μήκους των 5,4 μέτρων), μεταβολή που δεν επιχειρείται όμως το πρώτον με την παρούσα 3η τροποποιητική σύμβαση, αλλά έχει περιληφθεί και εγκριθεί σχετικώς, ύστερα από τις θετικές εισηγήσεις της Επιτροπής Παραλαβής του Δήμου, την …/2024 απόφαση της Δημοτικής Επιτροπής και την …/2024 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, με την (από 23.12.2024) πρώτη τροποποιητική σύμβαση, της οποίας και κατέστη όρος, λόγω διακοπής παραγωγής από την κατασκευάστρια της έκδοσης του μικρού ηλεκτρικού λεωφορείου των 5,4 μέτρων. Πριν δε την υπογραφή της πρώτης αυτής τροποποιητικής σύμβασης, ασκήθηκε προσυμβατικός έλεγχος και εξεδόθη η …/2024 θετική πράξη της Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην Υπηρεσία Επιτρόπου ΟΤΑ Χ στον Δήμο «…» , η οποία παράγει οριστικότητα και δεν δύναται να ανατραπεί, λόγω εξάντλησης της οικείας αρμοδιότητας (ΕλΣυν Μείζων Ολ. 1384/2021, σκ. 29, ΣτΕ 770/2021, σκ. 17), με αποτέλεσμα η απόκλιση ως προς το μήκος των προσφερόμενων οχημάτων να μην δύναται να αποτελέσει περιεχόμενο κρίσης κατά τον έλεγχο της παρούσας (3ης) τροποποιητικής σύμβασης.

23. Όσον αφορά δε ειδικότερα στις εκ του νόμου απαιτούμενες προϋποθέσεις, η συνδρομή έστω και μιας εκ των οποίων στοιχειοθετεί ουσιώδη τροποποίηση της αρχικής σύμβασης (βλ. σκ. 20), το Δικαστήριο κρίνει κατά πλειοψηφία ότι διά της αντικατάστασης των αρχικώς προσφερθέντων λεωφορείων της πρώτης κατασκευάστριας με τα προς παράδοση λεωφορεία της εταιρείας δεύτερης α) δεν εισάγονται με την 3η τροποποιητική σύμβαση όροι, οι οποίοι, εάν είχαν γνωστοποιηθεί στο πλαίσιο της διαδικασίας συνάψεως της αρχικής συμβάσεως, θα είχαν ως αποτέλεσμα να επιτραπεί η συμμετοχή στη διαδικασία άλλων διαγωνιζομένων από εκείνους που έγιναν αρχικώς δεκτοί ή να επιλεγεί μία προσφορά διαφορετική από εκείνη που αρχικώς επελέγη, αφού οι τεχνικές προδιαγραφές της διακήρυξης καθόριζαν μόνον τα ελάχιστα απαιτούμενα τεχνικά χαρακτηριστικά, επιτρεπομένων ούτω των επί τα βελτίω προσφορών, β) δεν διευρύνεται το αντικείμενο της συμβάσεως, διά της συμπεριλήψεως προμηθειών που δεν είχαν αρχικώς προβλεφθεί, αφού η σκοπούμενη προμήθεια περιορίζεται στα δύο ηλεκτροκίνητα λεωφορεία, οι δε εν γένει βελτιωμένες έναντι των ελαχίστων προβλεπομένων από τη διακήρυξη τεχνικών προδιαγραφών των προς παράδοση οχημάτων δεν δύνανται να θεωρηθούν ότι αλλοιώνουν τη συνολική φύση της σύμβασης, καθόσον δεν καθίστανται ουσιωδώς διαφορετικές σε σχέση με την αρχική σύμβαση, γ) δεν υπάρχει καμία απολύτως οικονομική επιβάρυνση του παρεμβαίνοντος Δήμου, αν και πρόκειται για είδη μεγαλύτερης αξίας από τα αρχικώς προσφερθέντα, και συνεπώς η τροποποίηση αυτή δεν μεταβάλλει την οικονομική ισορροπία της συμβάσεως υπέρ της ήδη προσφεύγουσας και δεν επέρχεται στρέβλωση του ανταγωνισμού εις βάρος δυνητικών διαγωνιζομένων (βλ. ΔΕΕ C-454/06 Pressetext Nachrichtenagentur GmbH κατά Αυστριακής Δημοκρατίας, σκ. 62 63 και 83-87) και δ) δεν συντρέχει εν προκειμένω περίπτωση υποκατάστασης αναδόχου. Μετά ταύτα, ο σχετικός λόγος αναθεώρησης πρέπει κατά πλειοψηφία να γίνει δεκτός.

24. Μειοψήφησαν η Πρόεδρος Σωτηρία Ντούνη και οι Σύμβουλοι Βιργινία Σκεύη, Δέσποινα Τζούμα, Κωνσταντίνος Κρέπης και Χριστίνα Κούνα που διατύπωσαν την ακόλουθη άποψη: Ο προβαλλόμενος λόγος αναθεώρησης περί μη ουσιώδους τροποποίησης της αρχικής σύμβασης με την επιχειρούμενη 3η τροποποίηση αυτής είναι απορριπτέος, καθόσον, όπως νομίμως κρίθηκε με την προσβαλλόμενη απόφαση, η αντικατάσταση των αρχικώς προσφερθέντων λεωφορείων της πρώτης εταιρείας με λεωφορεία της δεύτερης κατασκευάστριας εταιρείας, ήτοι η αλλαγή κατασκευαστή και μοντέλου και, συνακόλουθα, χωρητικότητας, διαστάσεων και τεχνικών χαρακτηριστικών των οχημάτων, είναι τόσο ιδιαίτερης σημασίας και βαρύτητας ώστε να καθίσταται εκ μόνου του λόγου τούτου η σύμβαση ουσιωδώς διαφορετική ως προς το χαρακτήρα της από την αρχικώς συναφθείσα και να μην διατηρούνται πλέον ισχυρά τα κριτήρια συμμετοχής και ανάθεσης, βάσει των οποίων διενεργήθηκε ο διαγωνισμός και υπεβλήθη η προσφορά της ήδη προσφεύγουσας. Επιπλέον, η αποδοχή της 3ης τροποποίησης της σύμβασης από την αναθέτουσα Αρχή δεν συνοδεύεται από πανηγυρική και ρητή κρίση αυτής ότι τα προσφερόμενα νέα οχήματα πληρούν το σύνολο των τεχνικών προδιαγραφών της διακήρυξης όπως αυτές είχαν τεθεί αρχικά. Ενόψει αυτών, παρέλκει η εξέταση από το Δικαστήριο της συνδρομής ή μη των λοιπών προϋποθέσεων που καθιστούν ουσιώδη την τροποποίηση σύμβασης, όπως αυτές αναφέρονται διαζευκτικά στο άρθρο 337 παρ. 4 (περιπτ. α΄ έως δ΄). Περαιτέρω, ουδεμία επιρροή ασκεί εν προκειμένω το γεγονός ότι τα λεωφορεία της δεύτερης εταιρείας υπερκαλύπτουν, συγκρινόμενα με τα αρχικώς προσφερθέντα, ορισμένες από τις ζητούμενες τεχνικές προδιαγραφές της διακήρυξης, αλλά ούτε και το γεγονός ότι με την επιχειρούμενη τροποποίηση δεν θα επιβαρυνθεί οικονομικώς ο Δήμος. Μετά δε την απόρριψη του σχετικού λόγου αναθεώρησης, παρέλκει η εξέταση του λόγου που αφορά στον πρώτο διακωλυτικό λόγο υπογραφής της ελεγχόμενης τροποποιητικής σύμβασης. Πλην, η γνώμη αυτή δεν εκράτησε.

25. Κατ’ ακολουθίαν των ανωτέρω πρέπει να γίνει δεκτή η κρινόμενη προσφυγή αναθεώρησης και η υπέρ αυτής ασκηθείσα παρέμβαση, να αναθεωρηθεί η προσβαλλόμενη …/2026 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος και να διαταχθεί η απόδοση του κατατεθέντος παραβόλου στην προσφεύγουσα (άρθρα 336 παρ. 1 και 310 παρ. 1 του ν. 4700/2020). Ακολούθως, κατά παραδοχή των συνεκδικαζόμενων προσφυγών ανάκλησης, πρέπει να ανακληθεί στο σύνολό της η …/2026 Πράξη της Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην Υπηρεσία Επιτρόπου ΟΤΑ Χ στον Δήμο «…». Μετά δε την ανάκληση αυτής, το Δικαστήριο αποφαίνεται, χάριν οικονομίας της διαδικασίας, ότι δεν κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου της 3ης τροποποίησης της …/1.12.2023 σύμβασης μεταξύ της προσφεύγουσας εταιρείας και του παρεμβαίνοντος Δήμου για την προμήθεια δύο ηλεκτροκίνητων λεωφορείων.